Dit is de 265e aflevering van de Slimmer Presteren Podcast, over sport, onderzoek en innovatie. In deze aflevering hebben Gerrit Heijkoop, Jurgen van Teeffelen en neuroloog Bas Bloem het over:
Wat doet intensieve training met de chemie in je hoofd?
Kan een pittige fietstraining hetzelfde doen als een pil? Voor neuroloog en wereldwijd Parkinsonexpert Bas Bloem is dat geen retorische vraag, maar een klinische realiteit. Sporten als medicijn is de kern van deze aflevering, niet als vrijblijvend gezondheidsadvies, maar als een biologisch proces waarbij werkende spieren rechtstreeks met de hersenen communiceren. Bas Bloem, neuroloog en hoogleraar bewegingsstoornissen bij het Radboudumc, legt uit wat er gebeurt in het brein van iemand die intensief traint, en waarom dat voor mensen met de ziekte van Parkinson soms meer oplevert dan medicatie.
Wat sporten als medicijn precies inhoudt
Voor Bloem is sporten als medicijn geen metafoor. Beweging kan net als een geneesmiddel gezondheidswinst opleveren bij een bestaande ziekte, en werkt daarnaast preventief. Bij de ziekte van Parkinson is dat volgens hem het duidelijkst zichtbaar: sporten en bewegen onderdrukken symptomen zoals medicatie dat doet, en er zijn aanwijzingen dat het de ziekte zelfs kan afremmen.
Parkinson raakt volgens Bloem veel meer dan alleen de motoriek. De ziekte tast ook de stemming, de slaap, de spijsvertering en de cognitie aan, omdat het tekort aan dopamine zich als een olievlek door de hersenen uitbreidt. Reguliere medicatie vult dat tekort aan, maar het venster waarin die pillen goed werken wordt met de jaren steeds kleiner en onvoorspelbaarder.
Wat er in je spieren gebeurt tijdens intensieve training
Lange tijd was onduidelijk hoe training precies gezondheidswinst oplevert, ook wel de black box van sporten genoemd. Die black box wordt volgens Bloem steeds verder ontrafeld, met name door onderzoek naar zogeheten myokines, eiwitten die spieren afgeven aan de bloedbaan tijdens inspanning. Twee stoffen krijgen daarbij veel aandacht: irisine en clusterine.
Irisine werkt als een soort groeihormoon voor de hersenen en stimuleert neuroplasticiteit, het vermogen van het brein om nieuwe verbindingen aan te leggen. Clusterine werkt ontstekingsremmend. In dierexperimenteel onderzoek bleek de gezondheidswinst van sporten via een bloedtransfusie overdraagbaar van actieve naar inactieve muizen, wat volgens Bloem laat zien hoe direct spieren en hersenen met elkaar communiceren.
Wat de belangrijkste studie over sporten bij Parkinson laat zien
In de grote Park-in-Shape trial van het Radboudumc trainden Parkinsonpatiënten zes maanden lang op een hometrainer met ingebouwde spelelementen. De deelnemers fietsten drie keer per week, in een hartslagzone van vijftig tot tachtig procent van hun hartslagreserve. Terwijl de niet-sportende controlegroep achteruitging, bleven de sporters klinisch stabiel.
Vervolgonderzoek van dezelfde onderzoeksgroep, met functionele en structurele hersenscans voor en na de trainingsperiode, liet zien dat alleen bij de sporters nieuwe verbindingen ontstonden tussen het zieke, dopamineproducerende hersengebied en de gezonde hersenschors. Die bevindingen zijn gepubliceerd in Annals of Neurology door onder anderen Martin Johansson, Rick Helmich en Bas Bloem. Dat is nog geen sluitend bewijs dat sporten de ziekte van Parkinson afremt, maar het komt er wel dichtbij, zeker vergeleken met de vele medicijnstudies die tot nu toe negatief uitpakten.
Waarom kortdurende zuurstofnood het brein prikkelt
Een opvallend inzicht dat Bloem deelt, gaat over de overeenkomst tussen sporten en roken. Beide activiteiten leiden tot kortdurende hypoxie, een tijdelijk zuurstoftekort. Roken is en blijft schadelijk, maar diezelfde kortstondige hypoxie lijkt de aanmaak van dopamine in de hersenen te stimuleren en de vorming van nieuwe verbindingen te bevorderen.
Om dat mechanisme te testen, stelde het Radboudumc Parkinsonpatiënten onder gecontroleerde omstandigheden kortdurend bloot aan grote hoogte. Dat leverde een veilig protocol op en vormt inmiddels de basis voor een grotere trial naar ijle lucht als mogelijke therapie. Voor duursporters zonder Parkinson betekent dit dat een pittige intervaltraining, waarbij je flink naar adem moet happen, mogelijk niet alleen de conditie maar ook de hersengezondheid ten goede komt.
Kan sporten als medicijn Parkinson ook voorkomen
Elke dag krijgen in Nederland gemiddeld tien mensen te horen dat ze de ziekte van Parkinson hebben.
Dat blijkt uit recent onderzoek van het Radboudumc, gepubliceerd in The Lancet Regional Health – Europe door Mariana Simões, Bas Bloem en collega’s. Uit diezelfde reeks case-control studies blijkt dat mensen die veel bewegen, zowel qua intensiteit als qua volume, een lager risico hebben om de ziekte te krijgen. Of dat verband ook oorzakelijk is, weet niemand zeker, maar in combinatie met de effecten die in klinische trials zijn gevonden, houdt Bloem het voor waarschijnlijk dat bewegen daadwerkelijk beschermt.
Ook rokers blijken in dat onderzoek een iets lager risico op Parkinson te hebben. Bloem waarschuwt uitdrukkelijk dat dit geen aanmoediging is om te gaan roken: het verband is een associatie, geen bewezen oorzakelijk effect, en de gezondheidsschade van roken weegt ruimschoots op tegen het kleine theoretische voordeel.
Vroege signalen die de wetenschap nu al kan herkennen
Parkinson begint volgens Bloem bij veel mensen niet in de hersenen, maar in de darmen. Toxische stoffen uit de voeding zouden daar het ziekteproces op gang brengen, waarna het zich als een olievlek verspreidt: via de lange zwervende hersenzenuw naar het hart, vervolgens naar het onderste deel van de hersenstam, waar mensen hun dromen fysiek gaan uitleven tijdens de slaap, en uiteindelijk naar het dopamineproducerende gebied waar de diagnose wordt gesteld. Tegen die tijd is de ziekte volgens Bloem vaak al zeven tot tien jaar onderweg.
Onderzoekers gebruiken die kennis om mensen met een verhoogd risico vroeg op te sporen, bijvoorbeeld via een zogeheten REM-slaapstoornis, waarbij iemand zijn dromen actief uitleeft in bed. Mensen met die stoornis hebben tot tachtig procent kans om binnen enkele jaren daadwerkelijk Parkinson te krijgen. Voor wie af en toe onrustig slaapt of eens last heeft van een luie darm, is er volgens Bloem weinig reden tot zorg: pas een consistent patroon van dromen uitleven is een signaal om medische hulp te zoeken, al is dat dan vooral om de slaapstoornis zelf te behandelen.
Voor mensen met zo’n verhoogd risico onderzoekt het Radboudumc in de Slow-SPEED-studie van onderzoeker Sirwan Darweesh of gerichte beweging het ontstaan van Parkinson kan uitstellen of zelfs voorkomen.
Welke risico’s je niet moet negeren
Niet elke vorm van sporten is zonder risico voor het brein. Herhaalde hersenschuddingen vormen volgens Bloem een aantoonbare risicofactor voor neurodegeneratieve ziekten. Onderzoek onder voormalige Schotse profvoetballers, gepubliceerd in The New England Journal of Medicine, liet een verhoogde sterfte aan neurodegeneratieve aandoeningen zien.
Vervolganalyse van diezelfde onderzoeksgroep, gepubliceerd in JAMA Neurology, wees uit dat vooral spitsen en verdedigers een hoger risico lopen, terwijl middenvelders daar nauwelijks last van lijken te hebben. Dat past bij de gedachte dat herhaald koppen daarbij een rol speelt. Voor fietsers is een helm om diezelfde reden geen accessoire maar een noodzaak, benadrukt Bloem.
Daarnaast noemt hij hart- en vaatziekten als aandachtspunt: mensen met Parkinson hebben vaker aderverkalking, dus in zijn trials kreeg iedere deelnemer eerst een inspanningstest bij een sportarts. En hoe paradoxaal het ook klinkt, Bloem signaleert ook sportverslaving bij Parkinsonpatiënten die zichzelf voorbij het punt van herstel blijven pushen.
Waarom gespecialiseerde fysiotherapie het verschil maakt
Bloem is uitgesproken fan van fysiotherapeuten, mede door zijn eigen verleden als semiprofessioneel volleyballer. Twintig jaar geleden was er nog weinig bewijs voor de meerwaarde van fysiotherapie bij Parkinson. Inmiddels tonen vijf proefschriften en twintig trials aan dat gespecialiseerde therapeuten mensen met Parkinson merkbaar beter helpen dan algemeen opgeleide collega’s.
Dat komt volgens Bloem niet alleen door extra scholing, maar ook door volume: een therapeut die is aangesloten bij ParkinsonNet, het landelijke zorgnetwerk waar hij aan verbonden is, behandelt meer Parkinsonpatiënten en ziet daardoor meer variatie in de ziekte. Onderzoek laat zien dat dat valpartijen, heupfracturen en ziekenhuisopnames helpt voorkomen, terwijl de zorgkosten in Nederland daardoor dertig miljoen euro lager uitvielen. Wie begeleiding zoekt bij het sporten met Parkinson, doet er dus goed aan specifiek een ParkinsonNet-therapeut te zoeken.
Wat dit betekent voor je eigen trainingsschema
Sporten als medicijn vertalen naar je eigen trainingsschema begint volgens Bloem bij drie min of meer losse componenten. De eerste is intensiteit: kun je nog net een gesprek voeren, dan zit je ademhaling in de juiste zone, ongeacht wat een hartslagmeter aangeeft. De tweede is simpelweg volume, waarbij een recente studie in The Lancet Public Health liet zien dat de gezondheidswinst van stappen zetten rond de zevenduizend stappen een plateau bereikt. De derde component is krachttraining, die net als aerobe inspanning myokines vrijmaakt en bovendien helpt om makkelijker op te staan uit een stoel of bed, en zo valpartijen te voorkomen.
Wie moeite heeft om dertig minuten aaneengesloten te bewegen, kan volgens Bloem net zo goed dertig keer een minuut bewegen verspreid over de dag, exercise snacking genoemd. Dat sluit aan bij eerdere afleveringen van de Slimmer Presteren Podcast: in aflevering 17 vertelde hardloopster Miranda Boonstra hoe beweging haar hielp tijdens de behandeling van borstkanker, en in aflevering 200 kwam de vraag aan bod of een beweegpil ooit dezelfde effecten kan nabootsen als sporten zelf.
Ook de gametechniek die Bloems onderzoeksgroep inzet, sluit aan bij wat eerder in de podcast aan bod kwam. In de STEPWISE-trial van onderzoeker Sabine Schootemeijer worden Parkinsonpatiënten beloond met kennis over hun ziekte zodra ze voldoende bewegen, vergelijkbaar met de eerder genoemde Slow-SPEED-studie. Aflevering 140 ging dieper in op hoe gamification mensen kan motiveren om in beweging te komen, een principe dat hier dus letterlijk medisch wordt ingezet.
Ook de focus op kracht en op vallen voorkomen sluit aan bij aflevering 197, waarin balans vanuit de ASM-gedachte centraal stond. Wie zijn functionele reserve opbouwt, zo laat Bloem zien, bouwt tegelijk aan een buffer voor het brein.
Het beeld dat blijft hangen
Het meest tot de verbeelding sprekende voorbeeld van sporten als medicijn blijft voor Bloem de patiënt die nauwelijks kan lopen, maar moeiteloos wegfietst. Die asymmetrie tussen lopen en fietsen verklaart hij vanuit de ziekte zelf: lopen is een asymmetrische beweging waarbij het ene been achterblijft, terwijl de pedalen bij fietsen die asymmetrie juist opheffen doordat de trapbeweging wordt afgedwongen.
Dat beeld staat ook centraal tijdens Bike for Parkinson, het jaarlijkse fietsevenement van Parkinson Nederland waarbij deelnemers schouder aan schouder met Parkinsonpatiënten door Limburg fietsen. Voor Bloem is het niet alleen een goededoelenactie, maar het tastbare bewijs dat een ziek brein via de fiets wegen vindt die met pillen nog niet toegankelijk zijn.
Praktische Take-aways
Zoek de ademhalingszone op, niet de hartslagzone
Bij Parkinson is de hartslagreactie op inspanning vaak afwijkend, waardoor een hartslagmeter een vertekend beeld geeft van de trainingsintensiteit. Ga daarom af op je ademhaling: kun je nog net een paar woorden zeggen, maar wordt een heel gesprek lastig, dan zit je op het niveau waarop myokines zoals irisine vrijkomen.
Concreet: train minstens drie keer per week zo intensief dat een lopend gesprek moeite kost, in sessies van ongeveer dertig tot vijfenveertig minuten.
Verspreid beweging over de dag als één training niet lukt
Niet iedereen kan of wil dertig minuten aaneengesloten sporten. Uit de aanpak die Bloem beschrijft blijkt dat opgeknipte beweegmomenten over de dag hetzelfde effect kunnen hebben als één lange sessie.
Concreet: neem de trap in plaats van de lift en bouw dertig korte beweegmomenten van ongeveer één minuut in over je dag, exercise snacking genoemd.
Bescherm je hersenen tegen vermijdbare klappen
Beweging traint je brein, maar herhaalde hersenschuddingen werken averechts en vormen een aantoonbare risicofactor voor neurodegeneratieve ziekten.
Concreet: draag altijd een helm tijdens het fietsen en wees terughoudend met sporten waarbij je hoofd herhaaldelijk klappen opvangt.
Vragen die in deze aflevering worden beantwoord zijn:
1. Wat betekent sporten als medicijn precies?
Bas Bloem noemt sporten als medicijn geen metafoor, maar een biologisch proces waarbij inspanning dezelfde gezondheidswinst kan opleveren als een geneesmiddel. Bij de ziekte van Parkinson onderdrukt bewegen symptomen zoals medicatie dat doet, en er zijn aanwijzingen dat het de ziekte zelfs kan afremmen. Voor gezonde sporters werkt hetzelfde mechanisme preventief. Daarmee is sporten als medicijn volgens Bloem relevant voor iedereen, niet alleen voor mensen met een diagnose.
2. Wat gebeurt er in je hersenen tijdens intensieve training?
Tijdens intensieve inspanning geven je spieren eiwitten af aan de bloedbaan, myokines genoemd. Twee daarvan, irisine en clusterine, bereiken via de bloedbaan de hersenen. Irisine werkt als een groeihormoon en stimuleert neuroplasticiteit, terwijl clusterine ontstekingsremmend werkt. Samen zorgen ze ervoor dat de hersenen nieuwe verbindingen kunnen aanleggen, ook op latere leeftijd. Dat mechanisme verklaart volgens Bas Bloem waarom intensieve training niet alleen je conditie, maar ook je hersengezondheid direct beïnvloedt.
3. Welke intensiteit is nodig om als medicijn te werken?
Uit de Park-in-Shape trial van het Radboudumc blijkt dat Parkinsonpatiënten die drie keer per week fietsten in een hartslagzone van vijftig tot tachtig procent van hun hartslagreserve, klinisch stabiel bleven, terwijl niet-sporters achteruitgingen. Een hartslagmeter is bij Parkinson echter onbetrouwbaar, omdat de hartslagreactie vaak is aangetast. Bloem adviseert daarom te trainen op ademhaling: kun je nog net een kort gesprek voeren, maar wordt praten lastig, dan zit je in de juiste zone.
4. Kan sporten als medicijn Parkinson ook voorkomen?
Uit recent onderzoek van het Radboudumc blijkt dat gemiddeld tien mensen per dag in Nederland de diagnose Parkinson krijgen. Uit dezelfde reeks studies komt naar voren dat mensen die veel en intensief bewegen een lager risico hebben om de ziekte te krijgen. Een oorzakelijk verband is nog niet keihard bewezen, maar Bas Bloem acht het aannemelijk gezien de effecten die ook in klinische trials worden gevonden. Voor de recreatieve sporter zonder diagnose is veel bewegen dus mogelijk ook een vorm van preventie.
5. Waarom is fietsen soms makkelijker dan lopen bij Parkinson?
Mensen met de ziekte van Parkinson die nauwelijks nog kunnen lopen, blijken vaak moeiteloos te kunnen fietsen. Bas Bloem verklaart dat door de asymmetrie van de ziekte: lopen is een asymmetrische beweging waarbij het ene been achterblijft, terwijl de pedalen bij fietsen die asymmetrie juist opheffen doordat de trapbeweging wordt afgedwongen. Dat verschil maakt de fiets tot een bijzonder toegankelijke sportvorm, en vormt de basis van het evenement Bike for Parkinson.
6. Welke risico’s brengt sporten met zich mee voor je brein?
Sporten kent volgens Bas Bloem ook een keerzijde. Herhaalde hersenschuddingen, zoals bij het koppen in het voetbal, vormen een risicofactor voor neurodegeneratieve ziekten, met name bij spitsen en verdedigers. Ook hart- en vaatziekten zijn een aandachtspunt, omdat mensen met Parkinson vaker aderverkalking hebben. En hoewel het paradoxaal klinkt, signaleert Bloem ook sportverslaving bij Parkinsonpatiënten die zichzelf te ver blijven pushen, wat de ziekte juist kan verergeren.
Handige bronnen en links
- Alle publicaties van Bas Bloem bij het Radboudumc: https://www.radboudumc.nl/personen/bas-bloem
- Video van een Parkinsonpatiënt die niet kan lopen maar moeiteloos fietst: https://www.youtube.com/watch?v=aaY3gz5tJSk
- Johansson e.a., over de effecten van aerobe training op hersenfunctie en -structuur bij Parkinson, Annals of Neurology (2022): https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9306840/
- Simões e.a., over de regionale en demografische verspreiding van Parkinson in Nederland, The Lancet Regional Health – Europe (2025-2026): https://doi.org/10.1016/j.lanepe.2025.101565
- Mackay e.a., over sterfte aan neurodegeneratieve ziekten bij voormalige profvoetballers, The New England Journal of Medicine (2019): https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa1908483
- Onderzoek naar speelpositie en het risico op neurodegeneratieve ziekte bij voormalige profvoetballers, JAMA Neurology (2021): https://jamanetwork.com/journals/jamaneurology/fullarticle/2782750
- Systematische review en meta-analyse naar dagelijkse stappen en gezondheidsuitkomsten, The Lancet Public Health (2025): https://www.thelancet.com/journals/lanpub/article/PIIS2468-2667(25)00164-1/fulltext
- Bike for Parkinson, het fietsevenement van Parkinson Nederland: https://www.voorparkinson.nl/
